تغيير و تحول ساختاري همواره در نظام دولتي كشور به عنوان يك راه حل اساسي مورد توجه بوده و دولتها در دوره هاي مختلف كوشيده اند تا از اين طريق نظام اداري را متحول ساخته و اصلاح نمايند. تغييرات تشكيلاتي متعدد و متنوع نشانگر اين گرايش متوليان ساختار كلان دولت است. اما نكته اي كه در اين ميان مغفول مانده است كاركرد ساختار دولت است. در حالي كه همه نظرها متوجه ساختار مي‌باشد، نحوه عملكرد و كاركردهاي ساختار فراموش مي شوند. مشكل سازمانهاي اداري كشور قبل از آنكه ناشي از نقص ساختاري باشد، حاصل بي انگيزگي نيروي كار، فرهنگ سازماني كارگريز، و شيوه‌هاي ناكارآمد انجام امور... مي باشد. مديران سازمان و مديريت در دولت به جاي آنكه پي جوي علل بي انگيزگي كاركنان، اصلاح روشهاي كار و ترويج فرهنگ تقدس كار باشند كه اقداماتي دشوار و ديربازده مي باشد، بلافاصله از ساده ترين و در دسترس ترين راه حلها كه همانا تغييرات تشكيلاتي است استفاده كرده و با اين اقدام نويد اصلاح نظام اداري را به همگان مي دهند. تغييرات تشكيلاتي از قبيل ادغام، حذف و تقسيم سازمانها و جابجايي پستهاي سازماني اگر باتوجه به عملكردها و فرهنگ حاكم بر آنها صورت نگيرد، فاقد ارزش بوده و صرفاً نشانگر تغييراتي صوري و بي‌حاصل در اصلاح نظام دولتي است. فرضاً ادغام دو وزارتخانه، بدون آنكه در وظايف آنها تجديدنظري صورت گيرد، يا برخي از وظايف آنان حذف شود، يا در روشهاي كار و نگرش كاركنان تحولي بوجود آيد؛ جز آنكه سازماني بزرگتر، داراي لختي و كندي بيشتر و غيرقابل كنترل بوجود آورد، نتيجه ديگري نخواهد داشت. هرگاه تاكيد بر تغييرات ساختار تشكيلاتي قرار گيرد و از عملكردها و فرهنگ سازماني كه روح تشكيلات را مي سازد، غفلت شود نتايجي كه موردنظر است حاصل نخواهد شد.
نكته مهم ديگري كه در اصلاح نظام اداري و تغييرات ساختاري بايد در نظر داشت تعريف علمي ساختار سازماني از طريق شناسايي اجزا متشكله آن است. ساختار سازماني در نمودار تشكيلاتي سازمان خلاصه نمي شود. بلكه شامل ميزان پيچيدگي، ميزان رسميت و ميزان تمركز يا عدم تمركز سازماني است. پيچيدگي نشان دهنده ميزان تنوع و تعدد وظايف سازمان بوده و هرقدر ماموريت‌ها متنوع تر و پيچيده تر باشند و تقسيم كار در سازمان بيشتر باشد، سازمان از پيچيدگي بيشتري برخوردار است. ميزان رسميت در ساختار گوياي آن است كه تا چه حد مقررات و قوانين و دستورالعمل ها در سازمان جاري هستند و تا چه ميزاني كارها براساس استانداردها و ضوابط از پيش تعيين شده صورت مي گيرند. هرقدر سازمان داراي قوانين و مقررات بيشتري براي انجام امور باشد، ميزان رسميت آن بالاتر خواهد بود. تمركز و عدم تمركز نيز نشان دهنده ميزان تفويض اختيار به سطوح پايين سازمان در تصميم گيري هاست. هرگاه واحدهاي سازماني از اختيارات بالايي در تصميم گيري برخوردار باشند. سازمان غيرمتمركز بوده و در حالتي كه تمام تصميمات در راس هرم سازماني انجام شود، درجه تمركز ساختاري بالاست.
باتوجه به مطالب گفته شده مي توان نتيجه گرفت كه اصلاح ساختاري صرفاً تغيير پستهاي سازماني و شكل تشكيلاتي نيست، بلكه تغيير و اصلاح در سه جزء متشكله ساختار، يعني پيچيدگي، رسميت و تمركز است كه تحول ساختاري را بوجود مي آورد. اگر مسئولان ساختار سازماني كلان كشور مايلند اصلاح ساختاري صورت گيرد، بايد از حيطه وظايف سازمانهاي دولتي بكاهند و وظايف آنها را به ديگر بخشها و بويژه به سازمانهاي غيردولتي بسپارند.
بايد قوانين و مقررات دست و پاگير را تعديل كرده و انعطاف پذيري ضوابط را هدف اصلاح ساختار قرار دهند و سرانجام با تفويض اختيارات بيشتر به واحدهاي تابعه ميزان تمركز سازماني را كاهش دهند و همه اينها مستلزم «اعتماد» نظام دولتي به مردم و ساير بخش هاي جامعه مي باشد. تا زماني كه جو بي اعتمادي بر روابط مردم و سازمانهاي دولتي سايه افكنده باشد و بدبيني سازمانها به مردم همچنان ادامه داشته باشد، نمي توان اميد هيچ اصلاح ساختاري موثري داشت و تغييرات تشكيلاتي، تلاش بيهوده اي است كه بنيادهاي نظام اداري را اصلاح نكرده و موجب هيچگونه بهبودي نخواهد شد.
بدين ترتيب اصلاحات ساختاري مستلزم بوجودآوردن فضاي اعتماد در جامعه مي باشد و قبل از آنكه اصلاحات جنبه ساختاري داشته باشند، وجه فرهنگي آنها قابل توجه است. تحولات ساختاري موخر بر تحول فرهنگي است، ايجاد فضاي اعتماد در جامعه از كنترلهاي سازماني و مآلاً وظايف دولت خواهد كاست و ايجاد دولتي كوچك و كارآمد را ممكن خواهد ساخت. كاهش وظايف دولت، واگذاري و حذف برخي وظايف، كاهش مقررات و قوانين، و تفويض اختيار به واحدهاي سازماني كه تماماً نشانگر اصلاح ساختاري است زماني تحقق مي يابد كه «اعتماد» روابط دولت و مردم را شكل داده باشد. البته سازمانها بايد تاوانهايي براي جاري شدن اعتماد در جامعه بپردازند و وقوع برخي رخدادها نبايد آنها را از ترويج فرهنگ اعتماد متقابل و تفاهم و همدلي با مردم باز دارد.
اميد آنكه با تحول فرهنگي در جامعه اي كه واجد بنيادهاي فرهنگي قوي و مستحكم است، اصلاحات ساختاري به سهولت انجام شده و كشور از بسياري مشكلات ساختاري و تشكيلاتي رهايي يابد.

 پیشگفتار

در نگاه طبیب ، آینده هرگز نباید تاریک باشد تنها کسی می تواند طبیب باشد که در نظر او یک در صد احتمال شفا پر رنگ تر از نود و نه درصد احتمال مقابل آن باشد . چراکه تا ، کسی به آن یک درصد دل نبندد ، طبابت نخواهد کرد . ناگریز ، کسی طبیب است که امیدوار باشد و امیدوار کند و البته این منافاتی با تحذیر بیمار و توجه به واقعیت خطر ندارد . پس از هشدار به بیماری و چشم گشودن به واقعیت ها آنچه بر ذهن و دل پزشک حاکم می شود ، امید به بهبودی است ، هر چند احتمال آن بسیار کم است تفاوت همین جاست بین روشنفکرمثبت اندیش و روشنفکر منفی نگر.
روشنفکر منفی نگر معمولا ناامید و آینده را بسیار نگران کننده و تاریک می بیند و همین سبب می شود که هرچند آنها پاره ای از دردهای جامعه را می بیند ، نتواند درمان کنند ، بلکه حتی رشته ارتباط آنها با جامعه بریده می شود .
تلاش ما این است که بگوییم که بدون سرمایه اجتماعی ( Social Capital  )  ، سرمایه گذاری اقتصادی نتیجه قابل توجهی نخواهد داشت . سرمایه اجتماعی شرط لازم اما نه کافی برای نتیجه بخشی سرمایه ها و سیاستهای اقتصادی است . اما درهه های اخیر تمام تلاش مقامات کشور معطوف به افزایش سرمایه اقتصادی بوده است . در حالیکه همانان بارفتارها و نحوه عمل خود ، سرمایه اجتماعی را به نابودی کشانده اند .
می خواهیم بگوییم که آنچه بیش از هر چیز باید رقابتی شود بازار مدیران عالی کشور است نه بازارهای اقتصادی . وقتی سیاستگذاری ها در انحصار عده محدودی است  ( حتی اگر جمع آنها دوهزار نفر باشد ) و جابجایی در هرم مدیریتی کشور به سختی و باکندی و با معیارهای غیر رقابتی صورت می پذیرد. سیاستهای حاصل از تصمیمات اینان نمی تواند به یک اقتصاد رقابتی بینجامد .
می خواهیم بگوییم که ای اصحاب قدرت بس است از این همه نخوت ، فرود آیید و فروتنی پیشه کنید . این دیوار که بر آن نشسته اید و خشت می کنید و پرتاب می کنید ، با خون دل نسلها ساخته شده است تا مارا در مقابل سیلابها محافظت کند . اگر فرو ریزد و سیلابی در گیرد ، نه  تومانی ، نه من !
اما علیرغم همه این نگرانی ها نظام سیاسی _ اجتماعی ، در مرحله گذار از دوره رشد سریع به دوره بلوغ است که اگر این دوره گذار را خوب مدیریت کنیم و از آن به سلامت عبور کنیم ، در مرحله بلوغ بسیاری از آنچه از سرمایه اجتماعی از دست رفته است ، قابل بازیابی است . تعریفی مختصر از سرماه اجتماعی ارائه می دهیم . با این مثال که شما فرض کنید گروهی از قاچاقچیان حرفه ای تصمیمی گرفته اند برای انجام یک قاچلق بزرگ با هم همکاری کنند . آنها علاوه بر داشتن دانش و تجربه کافی برای این کار ، تمامی تجهیزات و لوازم مورد نیاز را نیز فراهم کرده اند . این گروه یک سازمان اقتصادی یا اجتماعی کوچک محسوب می شود که برای انجام هدفی مشترک بوجود آمده است . تا اینجا دو دسته شرایط مهیا شده است : نخست افرادی که دارای آگاهی و تجربه کافی جهت انجام قاچاق هستند و دوم ابزارهای مادی مورد نیاز از قبیل خودرو و اسلحه و تجهیزات ارتباطی و نظایر آن .
شرایط دسته اول  " سرمایه انسانی " مورد نیاز جهت قاچاق است و شرایط دسته دوم " سرمایه اقتصادی یا مادی " انجام قاچاق را فراهم می آورد .
اما آیا با این دو دسته شرایط یا سرمایه قاچاق بزرگ انجام خواهد شد ؟ جواب منفی است . تا زمانی که گروه قاچاقچیان در میان خودشان اعتماد متقابلی نداشته باشند و تازمانی که قواعد جدی و آهنینی برای همکاری برقرار نباشد و حق یا سهم هریک از افراد پیشاپیش مشخص نباشد ، اقدام مشترک برای قاچاق آغاز نخواهد شد . طایفه قاچاقچیان نیز برای همکاری و موفقیت در کار خویش باید علاوه بر توافق بر یکسری اصول رفتاری کلی ( که قانون اساسی آنان محسوب می شود و عدول از ان می تواند مجازات مرگ داشته باشد ) ، در میان خود نیز دارای سطح قابل قبولی از اعتماد متقابل باشند . بدون توافق بر سر اصول رفتاری و اعتماد متقابل میان قاچاقچیان ، هیچ قاچاق موفقی شکل نخواهد گرفت .این اعتماد متقابل میان دزدان و پایبندی به قواعد مورد توافق ، محیط کاری یا " سرمایه اجتماعی " سازمان قاچاقچیان محسوب می شود . پس برای انجام موفقیت آمیز غیر اخلاقی ترین امور ، رفتار اخلاقی لازم است وبرای موفقیت دسته جمعی در انجام امور غیر قانونی ، قانونمندی و قانون مداری شرط است وبرای کامیابی در اقدامات غیر ممطقی نیز منطق نیاز لازم است . برای موقعیت غیر قابل اعتمادترین گروهها ، اعتماد لازم است .
بنابراین ، اگرچه قاچاقچیان برای موفقیت خویش نیازمند رفتارهای اخلاقی ، قانونمداری ، منطق ، خطر پذیری و اعتماد یعنی نیازمند سرمایه اجتماعی است ، بی گمان جامعه و روشنفکران برای رشد و دستیابی به اهداف بزرگ بیشترین نیاز را به سرمایه اجتماعی دارد. بدون " سرمایه اجتماعی " هیچ اجتماعی به هیچ سرمایه ایی نمی رسد .
در سازمانها و جوامع انسانی ، سرمایه اقتصادی از نظر درجه اهمیت پایین ترین مرتبه قرار دارد . به دیگر سخن بسیاری از گروهها ، سازمانها و جوامع انسانی بدون سرمایه اقتصادی و صرفا با تکیه بر سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی توانسته اند به موفقیت  دست یایند ، اما هیچ مجموعه انسانی بی سرمایه اجتماعی نمی تواند اقدامات هدفمند و مفیدی انجام دهد.

مقدمه

انسان بطور ذاتی در تعامل و تقابل با دیگران نیازهای خود را بر طرف ساخته و گذران امور می کند . اثرات این کنشها و متقابل و نقش آنها تا حدی است که حذف آن ، زندگی را غیر ممکن می سازد . اما در این میان دانشمندان علوم اجتماعی با نگرشی کنجکاوانه در جوامع ، به شناسایی این کنش ها پرداخته و به مجموع عواملی پی برده اند که آنرا سرمایه اجتماعی _ Social Capital _ نامیده اند . مفهوم سرمایه اجتماعی در برگیرنده مفاهیمی همچون اعتماد ، همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا یک جامعه است که نظام هدفمندی را شکل می دهند و آنها بسوی دستیابی به هدف ارزشمند هدایت می کند . از این رو شناخت عوامل موثر در تقویت یا تضعیف سرمایه اجتماعی می تواند جوامع در گسترش ابعاد سرمایه اجتماعی کمک نموده و موجب افزایش عملکرد اجتماعی و اقتصادی افراد در جوامع می گردد.
از دیگر مقوله های مطرح در این حوزه ، سنجش میزان سرمایه اجتماعی است ، زیرا جوامعی که در جهت بهبود و تقویت سرمایه اجتماعی خود گام بر میداند نیازمند ارزیابی اقدامات خود می باشند و این ممکن نخواهد بود مگر آنکه ، بتوانند روند صعود یا سقوط اجتماعی را در اجتماع خود تخمین بزنند.
در این مقاله ابتدا به معرفی سرمایه اجتماعی پرداخته و در این رابطه ، نظریات مختلف دانشمندان مطرح در این حوزه را ارائه می نماییم . سپس با استفاده از نظریات دانشمندانی چون فرانسیس فوکویاما ، _     جیمز کلمن ، رابرت پوتنام و پیر بوردیو ، روشهایی را که می توانند بطور غیر مستقیم معیاری از درجه و میزان سرمایه اجتماعی به دست دهند ، بر می شمریم .
در بخش آخر با هدف ارائه یک شناخت کلی در رابطه عواملی که می تواند موجب ساخت سرمایه اجتماعی گردد تنظیم گردیده است . با تکیه بر نقش دولت در جامعه با استفاده از نظریات آنتونی گیدنز و فرانسیس فوکویاما . با این نگرش که معتقد باشیم که ارتباط بین روند افزایشی سرمایه اجتماعی و بهبود عملکر در همه ابعاد یک ارتباط مثبت است . بطور قطع شناسایی عوامل موثر در ساخت سرمایه اجتماعی یکی از موارد ضروری در هر جامعه بشمار میرود.
 

سرمایه اجتماعی چیست ؟

در دو دهه اخیر سرمایه اجتماعی در زمین و اشکال گوناگونش به عنوان یکی از کانونی ترین مفاهیم در علوم اجتماعی ظهور و بروز یافته استن . هرچند شور و شوق زیادی در میان صاحبنظران و پژوهشگران به مثابه یک چهارچوب مفهومی و ابزار تحلیلی ایجاد نموده ، لیکن نگرشها ، دیدگاهها و انتظارات گوناگونی را نیز دامن زده است . افزایش حجم قابل توجه پژوهش ها در این حوزه بیانگر اهمیت و جایگاه-           سرمایه اجتماعی در سپهرهای متفاوت اجتماعی است . برخی از پژوهشگران بر یک ارتباط وثیق میان میزان سرمایه اجتماعی و کیفیت حکومت _ به معنای دقیق حکومت دموکراتیک _ تاکید می نمایند و      عده ای دیگر بر میزان سرمایه اجتماعی در رشد اقتصادی تاکید دارند . به اعتقاد آنان بین آن دو یک رابطه همبستگی برقرار است . گروه دیگر از پژوهشگران بین میزان سرمایه اجتماعی و سلامت ارتباط روشنی میان میزان سرمایه اجتماعی و خوشبختی ، رفاه فرد و امید به اینده برقرار نموده اند بطور کلی صاحبنظران و پژوهشگران  از چند منظر به موضوع سرمایه اجتماعی پرداخته اند . برخی از پژوهشگران در آثارشان به دلایل و علل شکل گیری سرمایه اجتماعی در جامعه اشاره کرده و برخی دیگر به توصیف و تبیین ابعاد سرمایه اجتماعی نموده اند و نهایتا عده ای دیگر بر نتایج و پیامدهای سرمایه اجتماعی در سپهر زندگی اجتماعی و سیاسی تاکید ورزیده اند .
در دودهه اخیر دو سنت فکری در مورد سرمایه اجتماعی در عرصه جامعه شناسی شکل گرفته و مجادلاتی را دامن زده است : سنت فکری همگرایی و سنت فکری ستیز .
_ سنت فکری همگرایی نقطه عزیمت خودرا بر فرد قرار می دهد ، به مفاهیم روابط اجتمای و اعتماد معطوف است ، به پرسشهایی در مورد مکانیسم هایی که همگرایی ارزشهای جامعه ما همبستگی و همزیستی را تقویت می کنند و مکانیسمهایی که اجماع بوجود می آورند و توسعه جامعه را تداوم می بخشند تاکید می ورزند. در سنت فکری وفاق و همگرایی دو نکته بچشم میخورد :
1_ چگونه افراد در روابط اجتماعی سرمایه گذاری می کنند ؟
2_ چگونه افراد منابع موجود در روابط را برای تولید یک سود بدست می آورند ؟
_ سنت فکری ستیز نقطه عزیمت خود را برگروه و جمع قرار می دهد و بررسی منازعات اجتماعی بر سر منافع در عرصه های مختلف نظیر اشکال قدرت ، خشونت و اشکال سلطه و محرومیت می پردازد . در سنت جامعه شناختی ستیز بر دو مبحث تاکید می ورزند :
1- چگونه گروههای سرمایه اجتماعی را بعنوان یک دارایی جمعی ایجاد و حفظ می کنند ؟
2- چگونه یک چنین دارایی جمعی فرصتهای زندگی اعضای گروه را افزایش می دهد ؟

خواه به سرمایه اجتماعی در سطح گروه و جمع نگاه کنیم و خواه در سطح فردی ، بهر حال همه محققان به ایده ، اعتقاد دارند که اعضای تعامل کننده در شبکه های مشارکت هستند که حفظو بازتولید این دارایی اجتماعی را ممکن می سازند.

زمینه تاریخی سرمایه اجتماعی
در این رابطه توافق چندانی وجود ندارد بطور کلی تعریفی نیز که ارائه می شود ، چندان همگون نیستند . اما اگر بخواهیم کاربردها ، مقاصد و تعاریفی که در علوم اجتماعی از این مفهوم میشود دسته بندی کنیم و پیشینه این مفهوم را در آرای اندیشمندان متاخر و کلاسیک جستجو کنیم ، شاید در چند حیطه بتوان در ردیابی آن پرداخت . دسته ایی  ردیابی این مفهوم را از کارل مارکس آغاز می کنند .او در کتاب "سرمایه " به مسئله همبستگی از روی اجبار و ضرورت که در آن قرار می گیرند مانند وضعیت مهاجران و پناهندگان در یک جامعه ، بدین معنی که شرایط منفی و بحرانی افراد را بسوی استفاده از انرژی جمعی ، توانایی های بالقوه جمعی ، اتکا به یکدیگر و توسل به پشتیبانی یکدیگر و استفاده از پتانسیلهای گروهی ترغیب می کند . این خاصیت ، امروز نیز به نوعی در مفهوم سرمایه اجتماعی مطرح است . یعنی همان استفاده از  انرژی جمعی و اتکا به پشتیبانی افراد در مناسبات جمعی به نحوی که با نتایج مثبت یا منفی افراد را گرد هم جمع می آورد .
رویکرد دیگر در آرا جورج زیمل قابل باز شناسی است . یعنی جایی که او از مفهوم " بده بستان " یا           " دادوستد" صحبت می کند. مبنای بده بستان هنجارها و قواعد رفتاری است که افراد برای سامان دادن به مناسبات بین فردی ، مبادلات و تعاملاتی که برای بقای خود ضروری می دانند وضع می کنند . البته با توجه به کدام سود و منفعت در مقابل چنین سرمایه گذاری که می تواند هر شکلی به حوزه خود بگیرد ، افراد توقع دارند ، کمک و لطفی که نشان می دهند جبران شود ؟
برخی چنین تعبیر می کنند که این مطلب سود و نفع که ضرر تا پاداش و سود انی و زود هنگام را در برنمی گیرد ، ، در مقابل ایثار و دگر خواهی قرار دارد . در این رویکرد مفهوم سرمایه اجتماعی به دادوستدهایی که افراد در زندگی اجتماعی صورت می دهد تقلیل می یابد. البته با ملاحظات مشخص و منفعتی که دیر یا زود ف انتظار برآورده شدن ان می رود ، این نگاه به مبادلات اجتماعی امروز رواج بیشتری دارد . به عنوان مثال این نگاه ، در ادبیات اقتصادی که با نئوکلاسیک ها آغاز شد و وجوه فلسفس آن از مکتب اصالت سود ریشه گرفته ، وجود دارد.
یا بطور کلی و مشخص در نظریه مبادله و کنش متقابل به آن پرداخته شده است . این گروه ها و گرایشها به سرمایه اجتماعی به نگاه دوم برمبنای دادوستد اجتماعی می پردازد .
رویکرد سوم که اثرات عمیق و نسبتا فرگیری برجای گذاشته مباحثی است که با " امیل دورکیم " آغاز و پس از او با " تالکوت پارسونز " پیگیری شد.
این افراد با نگاهی انتقادی و در پاسخ به بینشها و رویکردهایی که مفهوم سرمایه را به مبادلات اقتصادی تقلیل می دادند ، به طرح مفهوم ارزش پرداختند و تغییر خود را به نوعی بر درون فکنی ارزشی استوار کردند . یعنی تعهداتی که بر مبنای آنها ، ارزشها و هنجارهای اجتماعی است . این روابط ، تعاملات و همکاریها که بطور عام به آن سرمایه اجتماعی می گوییم ریشه در هنجارها و ارزشهای جامعه دارند . چنین هنجارها و ارزشها یی افراد را فارغ از دغدغه های مثبتی برقرارداد به ایفای نقش ها و اعمال خود ترغیب می کند.
این نگاه نگرشی ارزشی به مسئله شکل گیری سرمایه اجتماعی دارد . یعنی رویکردی که مسائل ساختی ، فرهنگی و تاریخی را در شکل گیری سرمایه اجتماعی دخیل می داند و در تفاسیری که ارائه می دهد ارز این مسائل بهره می جوید .
از جریانات فکری تاثیر گذاردیگر  باید از "ماکس وبر" نام برد . مباحثی که وبر مطرح می کند مفاهیمی  است که به مفهوم اعتماد معطوف است . این سوال که اعتماد در متن رسمی و غیر رسمی چگونه ساخته می شود ودر یک متن اجتماعی چه ملازماتی برای افراد به همراه دارد ، در مفهوم سازی سرمایه اجتماعی موثر بوده است . این اعتماد ، قرار دادی است که به سوی خطر پذیری که به نوعی سود متقابل را برای آنها در بر دارد سوق دهد. این خطرپذیری در روابط اجتماعی ، برای کارهای فردی و جمعی چیزی جز اعتماد نیست . اعتماد یعنی آمادگی افراد برای اینکه در یک متن اجتماعی و در روابط اجتماعی بپذیرند که باید به سایر افراد اطمینان داشته باشند و البته به همان نحوه در مقابل سایرین نیز اطمینان نشان بدهند .
بدین ترتیب میبینیم که در ریشه یابی این مفهوم زمینه های متنوعی تاثیر گذار بود . چنین برداشت هایی اصولا مانعی در جهت ارایه تعریفی دقیق از مفهوم سرمایه اجتماعی به شمار می آیند .
« در تعاریف سرمایه اجتماعی و ابعاد و مسایل پیرامون آن توافق و همگونی چندانی وجود ندارد ، اما بطور کلی این زمینه هی نظری گسترده و کلی را می توان به عنوان ریشه های نظری سرمایه اجتماعی در نظر گرفت که هموز هم هر یک هوادارانی دارد ، با توجه به سوگیری هیی که در ههر یک از این نحله ها و جریانهای فکری و جود دارد ، تعاریف نیز متفاوت خواهد بود . [ سرمایه اجتماعی و مشارکت مدنی (1381) ص؟] »
ولی فرانسیس فوکویاما علم سیاسی اجتماعی آمریکایی تبار عقیده ایی دیگر دارد . فوکویاما در کتاب معروف  " پایان نظم ( سرمایه اجتماعی و حفظ آن ) " مبنای نخستین اصطلاح سرمایه اجتماعی را بدین صورت شرح می دهد که « اصطلاح سرمایه اجتماعی تا انجا که من از آن آگاه شدم ، نخستین بار در اثر کلاسیک جین جاکوب : مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی ( 1961) بکار رفته است ، که در آن او توضیح داده بود که شبکه های اجتماعی فشرده در محدوده های قدیمی و مختلط شهری ، صورتی لز سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند و در ارتباط با حفظ نظافت ،عدم وجود جرم و جنایات خیابانی و دیگر تصمیمات در مورد بهبود کیفیت زندگی ، در مقایسه با عوامل نهادهای رسمی مانند نیروی حفاظتی پلیس و نیروهای انتظامی ، مسئولیت بیشتری از خود نشان دهند .
گلن لوری _ اقتصاددان _ نیز همچون  ایوان لایت _ جامعه شناس _ اصطلاح سرمایه اجتماعی را دهه 1970 برای توصیف مشکل اقتصاد درون شهری بکار برد : آمریکاییهای آفریقایی الاصل در محدوده اجتماعات خود فاقد اعتماد و همبستگی بودند ، در حالی که برای آمریکایی های آسیایی الاصل و دیگر گروههای قومی این اعتماد و همبستگی وجود داشت . همین فقدان اعتماد و همبستگی در میان سیاهان مبین نبود دادوستد جزئی در میان سیاهان بود .
در دهه 1980 این اصطلاح توسط جیمز کلمن جامعه شناس در معنای وسیعتری مورد استفاده قرار گرفت و رابرت پوتنام دانشمند علوم سیاسی نفر دومی بود که بحثی قومی و پر شور را در مورد نقش سرمایه اجتماعی و جامعه مدنی در ایتالیا و هم ایالات متحده بر انگیخت [ پایان نظم _سرمایه اجتماعی و حفظ آن _ (1379) ص 10] » .
فرض بنیادین که پشت ایده سرمایه اجتماعی قرار دارد نسبتا ساده و روشن است  یعنی "سرمایه گذاری در روابط اجتماعی با پیوندهای مورد انتظار " این تعریف کلی با تغییرهای گوناگونی که بوسیله صاحبنظران و پژوهشگران سرمایه اجتماعی بیان شده سازگار است ، افراد برای تولید سود در تعاملات و شبکه های اجتماعی شرکت می کنند و منابع موجود در شبکه های مشارکت ، باعث افزایش سود می شود در تعاملات و شبکه های مشارکت به چند دلیل منجر به افزایش سود در جامعه می گردند :
• شبکه های اجتماعی جریان گردش و مبادله اطلاعات را تسریع و تسهیل می کنند و آنان اطلاعات مفیدی در مورد فرصتها و گزینهای مختلف در احتیار فرد قرار می دهند و هزینه های را به مقدار زیادی در تعاملات اجتماعی کاهش می دهند.
• شبکه ها پیوند های اجتماعی را تقویت می کنند ، منجر به انباشت قدرت اجتماعی می شوند . این امر نقش مهمی در تصمیمات و گزینش خط مشی بازیگران اجتماعی دارد بعضی از پیوندهای اجتماعی بواسطه موقعیتهای استراتژیک خود در بردارنده منابع با ارزشی هستند که قدرت تصمیم گیری و تاثیر گذاری فرد را افزایش می دهند .
• شبکه از فرد در مقابل تهاجمات و تجاوزات دفاع می کند ، همچنین شبکه های اجتماعی هویت و شناخت فرد را تقویت می کنند . دسترسی افراد به منابع از طریق شبکه ها امکان چذیر است و فرد بوسیله پیوندهای اجتماعی شایستگی خود را تقویت می کند .

تعریف سرمایه اجتماعی از نگاه صاحبنظران

سرمایه اجتماعی واژه ای است که در سالهای اخیر وارد حوزه علوم اجتماعی گردیده و از این منظر دریچه تازه ای را در تحلیل و علت یابی مسائل اجتماعی گشوده است در این زمینه مطالعات وسیعی توسط صاحبنظران و دانشمندان این علوم صورت گرفته و نظریه پردازانی همچون پیر بوردیو ، جیمز کلمن ، _    رابرت پوتنام ، و فرانسیس فوکویاما تعاریف متعددی را از سرمایه اجتماعی ارائه کردند .

سرمایه اجتماعی از نگاه پیر بوردیو :
« بوردیو سه نوع سرمایه را شناسایی نموده : این اشکال سرمایه عبارت است از شکل اقتصادی ، فرهنگی ، اجتماعی ؛ شکل اقتصادی سرمایه بلافاصله تبدیل به پول است مانند دارایی های منقول و ثابت یک سازمان . سرمایه فرهنگی نوع دیگر سرمایه است که در یک سازمان وجود دارد مانند تحصیلات عالیه اعضای سازمان که این نوع سرمایه نیز در برخی موارد و تحت شرایطی قابل تبدیل به سرمایه اقتصادی است و سرانجام شکل دیگر سرمایه ، سرمایه اجتماعی است که به ارتباطات و مشارکت اعضای یک سازمان توجه دارد و می تواند به عنوان ابزاری برای رسیدن به سرمایه های اقتصادی باشد [ سرمایه اجتماعی : مفاهیم و نظریه ها / ص 5و 4 ]  »
همانگونه که ملاحظه می شود ، از دیدگاه بوردیو سرمایه اقتصادی شکل غالب سرمایه گذاری است و انواع دیگر سرمایه که شامل سرمایه فرهنگی و اجتماعی است ، به عنوان ابزاری برای حصول سرمایه اقتصادی مفهوم پیدا می کند . از نظر بوردیو ، سرمایه اجتماعی در ممالک سرمایه داری به عنوان ابزاری برای تقویت و تثبیت جایگاه اقتصادی افراد بشمار می رود.
در این ممالک ، سرمایه اقتصادی پایه است و سرمایه اجتماعی و فرهنگی ابزاری برای تحقق آن محسوب می شود . میتوان نتیجه گرفت که دیدگاه بوردیو در زمینه سرمایه اجتماعی یک دیدگاه ابزاری صرف است . به عبارتی اگر سرمایه اجتماعی نتواند موجب رشد سرمایه اقتصادی شود کاربردی نخواهد داشت .

سرمایه اجتماعی از نگاه جیمز کلمن :
بر خلاف بوردیو ، کلمن از واژگان مختلفی برای تعریف سرمایه اجتماعی کمک گرفت . وی مفهوم سرمایه اجتماعی را از ابعاد مختلف بررسی کرد. کلمن برای تعریف سرمایه اجتماعی از نقش کارکرد آن کمک گرفت و تعریفی کارکردی از سرمایه اجتماعی ارائه دهد و نه تعریف ماهوی . بر این اساس   « سرمایه اجتماعی شی واحد نیست ، بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دوویژگی مشترک دارند : همه آنها شامل     جنبه ای از یک ساخت اجتماعی هستند ، و کنشهای معین افرادی را که که در درون ساختار هستند تسهیل می کنند . سرمایه اجتماعی ، مانند شکل های دیگر سرمایه مواد است و دستیابی به هدف های معینی را که در نیودن آن دست یافتنی نخواهد بود امکان پذیر می سازد . سرمایه اجتماعی مانند سرمایه فیزیکی و انسانی کاملا تعویض پذیر نیست ، اما نسبت به فعالیتهای بخصوصی تعویض پذیر است . شکل معینی از سرمایه اجتمای که در تسهیل کنشهای معینی ارزشمند است ممکن است برای کنشهای دیگر بی فایده یا حتی زیانمند باشد . سرمایه اجتماعی نه در افراد و نه در ابزار فیزیکی تولید قرار دارد [ بنیادهای نظریه اجتماعی ( 1377) ص 462 ] »
تعاریف بوردیو و کلمن تا حدودی شبیه هم هستند . هم بوردیو وهم کلمن قائل به مشارکت و عضویت فرد در گروه بودند و ماحصل آنرا بعنوان سرمایه تلقی می نمودند . بوردیو برای این مفهوم از واژه  " چسبندگی " و کلمن از واژه " ساختار اجتماعی " کمک گرفتند .
بر خلاف بوردیو که سرمایه اقتصادی را به عنوان هدف نهایی در نظر گرفت ، کلمن سرمایه انسانی را به عنوان هدف نهایی مطرح و سرمایه اجتماعی را به عنوان ابزاری برای حصول به سرمایه انسانی بکار می برد . به عباراتی کلمن با استفاده مفهوم سرمایه اجتماعی سعی در شناخت نقش هنجارها در داخل خانواده یا شبکه های اجتماعی بود تا از این طریق بتواند موجب تقویت سرمایه های انسانی شود .

سرمایه اجتماعی از نگاه رابرت پوتنام :
 پوتنام از متخصصین اخیر سرمایه اجتماعی است . تاکید عمده وی به نحوه تاثیر سرمایه اجتماعی بر رژیم های سیاسی و نهادهی دموکراتیک مختلف است . پوتنام ، سرمایه اجتماعی را مجموعه ای از مفاهیمی مانند اعتماد ، هنجارها و شبکه ها می دان که موجب ایجاد ارتباط و مشارکت بهینه  اعضای یک اجتماع شده ودر نهایت منافع متقابل آنان را تامین خواهد کرد . از نظر وی اعتماد و ارتباط متقابل اعضا در شیکه به عنوان منابعی هستند که در کنش های اعضا جامعه موجود است . پوتنام سرمایه اجتماعی را به عنوان وسیله ای برای رسیدن به توسعه سیاسی و اجتماعی در سیستمهای مختلف سیاسی می دانست .
تاکید عمده وی بر مفهوم " اعتماد " بود و به زعم وی همین عامل بود که می توانست با جلب اعتماد میان مردم و دولتمردان و نخبگان سیاسی موجب توسعه سیاسی شود . بنابراین اعتماد منبع با ارزشی از سرمایه محسوب می شود که اگر در حکومتی به میزان زیاد اعتماد وجود داشته باشد به همان اندازه رشد سیاسی و توسعه اجتماعی بیشتر خواهد بود.

سرمایه اجتماعی از نگاه فرانسیس فوکویاما:
فوکویاما از متفکرین هم عصر ما اعتقاد دارد بر وجود هنجارها و ارزشهای غیررسمی در یک گروه و تعریف او از سرمایه اجتماعی چنین است : « سرمایه اجتماعی  رابه سادگی می توان به عنوان وجود مجموعه معینی از هنجارها یا ارزشهای غیررسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تهاون میانشان مجاز است ، در آن سهیم هستند ، مشارکت در ارزشها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد ، چرا که این ارزشها ممکن است ارزشهای منفی باشد [ پایان نظم _ سرمایه اجتماعی و حفظ آن _ (1379) ص 11و 10  »
او از هنجارهای منفی در گروه هنجار موجود در مافیای ایتالیا را مثال می زند و داستانی را تعریف می کند که پدری به فرزند خردسال خود را ، با آگاهی ترس فرزند از در بالای ارتفاعی از دیوار قرار می دهد و فرزند را ترغیب به پریدن به سوی خود می کند فرزند به امید افتادن در بقل پدر می پرد اما پدر جاخالی می دهد و فرزند با صورت به زمین می خورد . فوکویاما با بیان این داستان نتیجه می گیرد که هنجارموجود در مافیا این است که حتی به پدر و مادرت هم اعتماد نکن این هنجار ممکن است هنجار منفی باشد ولی باعث انسجام گروه مافیا است .
فوکویاما اعتقاد دارد که در ارتباط با سرمایه اجتماعی باید دو نکته را روشن کرد :
1. « سرمایه اجتماعی به این دلیل زیر مجموعه سرمایه انسان نیست چرا که این سرمایه متعلق به گروههاست و نه به افراد ، هنجارهایی که شالوده سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند ، در صورتی معنی دارد که بیش از یک فرد در آن سهیم باشد .
2. سرمایه اجتماعی با توجه به علم سیاست و علم اقتصاد لزوما چیز خوبی نیست . در این علوم همکاری و همیاری برای تمام فعالیتهای اجتماعی خواه خوب یا بد ، ضروری است . [ همان ص13. »
 
جدول ذیل خلاصه ای از تعاریف مختلف و سطوح تحلیل آنها را مورد مقایسه قرار گرفته است :

روشهای اندازه گیری سرمایه اجتماعی :

سرمایه اجتماعی چگونه اندازه گیری می شود ؟ روشهای مبتکرانه ای برای اندازه گیری سرمایه اجتماعی وجود دارد . با این حال اندازه گیری واقعی آن به دلایل مختلف امکان پذیر نیست.
اول اینکه ، جامع ترین تعریف سرمایه اجتماعی ، تعریفی چند بعدی است که چند واحد تحلیل زا شامل می شود ، دوم آنکه برای اندازه گیری مشخصات مفاهیم غیر ملموس مانند جامعه ، شبکه و ارگانهای اجتماعی مشکلات زیادی وجود دارد و سومین دلیل این است که روش های علمی اندکی برای اندازه گیری سرمایه اجتماعی وجود دارد که در درازمدت از آن استفاده می شود و این باعث شده محققین معاصر مجبور شوند به شاخص هایی نزدیک به آنچه واقعیت است را در نظر بگیرند . مثل اعتماد به دولت ، تمایل به رای دادن ، نرخ رشد شرکت مردم در انتخابات ، عضویت در نهادهای مدنی ، ساعتهایی که مردم فعالیتهای داوطلبانه کرده اند و ......
با این وجود ابزارجدید اندازه گیری در حال حاضر در حال آزمون است و امید است که شاخص های دقیق تر و سیستمهای قابل اعتمادی بوجود بیاید.
بنابراین اگرچه اندازه گیری سرمایه اجتماعی سخت است ولی غیر ممکن نیست . ولی برای رابرت پوتنام شاخصهایی را برای سنجش اندازه گیری سرمایه اجتماعی ارائه داده است که بدین ترتیب است :
1. مشارکت عمومی مشابه رای گیری
2. اجتماعی شدن غیر رسمی  ( دیدو بازدید های دوستانه )
3. سطح اعتماد بین اشخاص
 
مهمترین انتقاد به شیوه پوتنام این است ترکیب شاخص های اعتماد و مشارکت پذیری را نا صحیح دانشتند ، آنها این ابعاد سرمایه اجتماعی را متفاوت می دانند _ عضویت گروهی _ مشارکت پذیری برای تساهل و وحدت اجتماعی مهم است ولی اعتماد بیشتر برای نتایج اقتصادی اهمیت دارد.
« به نظر می رسد کاملترین سنجش سرمایه اجتماعی این که در تمامی ابعاد سرمایه اجتماعی سنجش صورت می گیرد :
الف _ سنجش ساختاری : میزان ارتباطات و شبکه های موجود بین افراد می تواند یک شاخص اندازه گیری باشد . مشارکت پذیری و شدت برقراری ارتباط می تواند جزء این شاخص باشد . البته باید توجه کرد که مشارکت اجتماعی مورد توجه است و مشارکت سیاسی که طی پنج سال اخیر تبلیغ شده ( منظور ایران است ) تنها یک جزء کوچکی از این مشارکت اجتماعی است .
ب_ سنجش محتوایی : میزان اعتماد پذیری در جوامع شاخص دیگر سرمایه اجتماعی است .
پ _ سنجش کارکردی : میزان فداکاری و ایثار گری و تعاونی و عمل متقابل که بین مردم یک دوره زمانی صورت گرفته است می تواند شاخص سوم باشد . [ سرمایه اجتماعی (شماره 15) ص؟ ] »

لذا میتوان معیار سه شاخص فوق را بعنوان یک معیار سنجش سرمایه اجتماعی بکار برد . هر سطحی از اندازه گیری سرمایه اجتماعی بیانگر سرمایه اجتماعی در لحظه سنجش می باشد که دخود بیانگر برآیند تمامی آثار مثبت و منفی بر سرمایه اجتماعی در آن لحظه است که اگر سرمایه اجتماعی را بیان دو لحظه (t 0) و (t 1) محاسبه کنیم مقدار بدست آمده برابر تغییرات در سرمایه اجتماعی و یا به تعبیر دیگر سرمایه اجتماعی است که نشان می دهد میزان خالص افزایش و یا کاهش سرمایه اجتماعی طی دوره زمانی معینی ( دلتا t  ) چه مقدار بوده است .

مشکلات اندازه گیری و سنجش سرمایه اجتماعی از نگاه فوکویاما :
او سه دلیل را برای موانع دقیق سرنایه اجتماعی در کتاب " پایان نظم " بیان می کند:
1. بعد کیفیتی سرمایه اجتماعی
2. چگونگی برخورد با اثرات مثبت خارج از گروه
3. منفی نگری در قبال افراد غیر عضو .

فوکویاما درمورد روش جایگزین اندازه گیری سرمایه اجتماعی در جوامعی که سنجش اندازه گیری ندارند می گوید باید انحرافات اجتماعی محسبه شود « در هر صورت برای تخمین ذخیره سرمایه اجتماعی ملت  ، در مقیاس گروه هایی که مشکلات سنجش و اندازه گیری کمتری برای انها وجود دارد ، یک روش جایگزین وجود دارد . بجای سنجش و اندازه گیری سرمایه اجتماعی به عنوان یک ارزش مثبت ، می توان نبود سرمایه اجتماعی به عبارت دیگری انحرافات اجتماعی از قبیل میزان جرم و جنایت ، فروپاشی خانواده ، مصرف مواد مخدر ، طرح دعاوی و داد خواهی ، خودکشی ، فرار از پرداخت مالیات و موارد مشابه را به روشهای مرسوم اندازه گیری کرد . فرض براین که چون مالیات موارد مشابه را به روش های مرسوم اندازه گیری کرد .
فرض بر این است که چون سرمایه اجتماعی وجود هنجارهای رفتاری مبتنی بر تشریک مساعی را منعکس می کند،انحرافات اجتماعی نیزبالفعل بازتاب نیود سرمایه اجتماعی نخواهد بود [پایان نظم  (1379) ص19 تا 19]»

نظم در بي نظمي ( تئوري آشفتگي )

نظريه آشوب زاييده تغييرات ايجاد شده در دانش بشر و تغيير ماهيت محيط كار است.در شرايط در حال تغيير امروز، سيستم هاي بي نظم در ارتباط با محيط خود همچون موجود ات زنده عمل مي كنند و براي رسيدن به موفقيت همواره بايد خلاق و نوآور باشند.مديران بايد با نگرش نو، مدل هاي ذهني خود را متناسب با ويژگيهاي سيستم هاي آشوب گونه تغيير دهند كه در آن صورت خواهند توانست دنياي فراروي سازمانها را با گذشته آن متفاوت سازند.سازمانهايي كه تمايل دارند به سازمانهاي آشوب گونه تبديل شوند بايد به هوشمندي جمعي كاركنانشان تكيه كنند.تغيير فراگير و پويا به موازات رشد دانش و اطلاعات در سازمان نيازمند خلاقيت و نوآوري مستمر است.

در شرايط ناپايداري و نظامهاي آشوب گونه بايد فرآيند محوري را در سازمانها مورد توجه قرار داد.مهمترين نقش مديران در سازمانهاي آشـوب گونه بسترسازي و ايجاد زمينه هاي عملي يادگيري مستمر سازماني است.
مقدمه:
علوم نيوتني كه اساس تمدن را از 1700 ميلادي تاكنون شكل داده است ريشه در فيزيك و علوم رياضي دارد. هسته پارادايم اين علوم قوانين حركت است كه جهان را به مثابه ماشين و با يك قانون پايدار و كليت قابل پيش بيني در نظر مي گيرد. در اين علوم روابط بين علت و معــلول ساده، روشن و خـطي در نظر گرفته مي شود.
در عصر صنعتي، راهنمائيهايي را كه از علوم نيوتني به مديران مي رسيد مبتني بر نگرش به موفقيت سازماني برحسب حفظ ثبات سيستم بود به نحوي كه اگر طبيعت يا بحران و يا هر عامل ديگري سيستم را از حالت ثبات خارج مي كرد نقش رهبر ايجاد مجدد تعادل در سيستم بود. با تلقي ثبات و پايداري به عنوان نشانه موفقيت سازماني، نظم از بالا به پايين تحميل و ساختارهاي سازماني به گونه اي طراحي مي شدند كه از تصميم گيرندگان راس سازمان حمايت كنند كه نتيجه آن بوروكراسي و سلسله مراتب سازماني است.

در واقع مدل سازمان بوروكراتيك مبتني بر حفظ ثبات و پايــداري در سيستم، قــابـل پيش بيني بودن امور، تعيين اهداف و سازگاري است در چنيـن شــرايطــي از طــريــق برنامه ريزي هاي بلندمدت، ميان مدت و كــوتاه مدت و از طريق رفتارهاي عقلايي سازمان جهت دستيابي به اهداف از پيش تعيين شده فعاليت مي كند ولي باافزايش تغييرات و پويائيهاي محيطي و پيچيدگي فزاينده آن اساس مدل هاي بوروكراتيك مبني برخطي بودن رابطه علت و معلول و قابل پيش بيني بودن امور به هم مي ريزد. باتوجه به اين واقعيتهاي روشن جيمز گليك در كتاب خود تحت عنوان »آشوب: ايجاد يك علم جديد« (1987) چشم اندازهاي جديدي از واقعيتهاي فراروي، روشهاي جديد درك علت و معلول و رفتارهاي ظاهراًَ تصادفي و پويائيهاي سيستم را ارائه مي كند. براي بعضي از دانشمندان اجتماعي اين نگرش جديد چكيده اي از استعاره هاي سازمان و رفتار اجتماعي تلقي شد.

تئوري پيچيدگي كه با تئوري آشوب در ارتباط است چندسال بعد توسط انديشمنداني نظير روگر لوين در كتابي تحت عنوان»پيچيدگي: زندگي در لبه آشوب« ميتچل والدروپ در كتابي تحت عنوان »پيچيدگي: علم نوظهور در لبة نظم و آشوب« توسعه يافت.

البته درباره مفاهيم فني واژه هاي آشوب و پيچيدگي و حوزه نفوذ آنها مباحث چندي وجود دارد. برخي از انديشمندان معتقدند كه تئوري آشوب تئوري عمومي پويائيهاي غيرخطي و تئوري پيچيدگي بخشي از آشوب است. برخي ديگر اعتقاد دارند كه اين دو تئوري هركدام يك روي يك سكه است و عده ديگري اعتقاد دارند كه تفاوت قابل تمايزي بين اين دو تئوري مشهود نيست. در هرحال اين دو تئوري صرفنظر از برخي تفاوتها از جهاتي بسيار پيچيده تر و غيرقابل پيش بيني تر از آنچه كـه فيــزيك نيــوتني مطرح مي كرد را بيان مي كنند. واقعيت اين است كه تئوري آشوب زاييده تغييرات ايجاد شده در دانش بشري و تغيير ماهيت محيط كار و روابط آن است.ويژگيهاي نظريه آشوبتئوري آشوب در دنياي علمي ايجاد شده و اخيراً در مديريت مطرح گشته است. نظريه آشوب به سيستم هايي اشاره دارد كه حاوي روابط غيرخطي، پيچيده و رفتار آشفته هستند. رفتار آشفته دو ويژگي مهم دارد به طوري كه اينگونه رفتار از يك نظر غير قابل پيش بيني ولي از منظر ديگر داراي الگوي نهفته در درون خود است.آشفتگي در مفهوم علمي اش اغتشاش مطلق نيست بلكه بيشتر نوعي ناپايداري محدود است تا ناپايداري شديد و خارج از كنترل، و در واقع مبيــن تــركيبــي از نظم و بي نظمي است كه در آن الگوها به طور مستمر در اشكال بي نظم اما با يك نوع الگوي مشابه و داراي نظم غايي آشكار مي شوند. طبق اين نظريه، رويدادها در جهان چنان پيچيده و پويا هستند كه به نظر بي نظم مي رسند اما در حقيقت نظام آشوب گونه (CHAORDIC) داراي نظم زيربنايي و مكنون است كه شناسايي اين نظم زيربنايي و نهفته اگرچه غيرممكن نيست ولي مشكل است زيرا عوامل و پارامترهاي متعددي در تعامل پويا و غيرقابل پيش بيني رفتار پديده ها را شكل داده و الگـــــوي رفتـاري آينـده آن را به وجـود مـي آورند.
ويژگيهاي عمده اين نظريه عبارت از اثر پروانه اي (BUTTERFLY EFFECT) ، خود سازماندهي (DYNAMIC ADAPTATION) (سازگاري پويـا)، خودمانائي (SELF - SIMILARITY) (خاصيت هولوگرافي) و جاذبـه هاي عجيب (STRANGE ATTRACTORS) است.اثر پروانه ايادوارد لورنز استاد هواشناسي دانشگاه MIT در سال 1973 نتايج محاسبات دستگاه معادلات ديفرانسيل متشكل از سه معادله ديفرانسيل غيرخطي و معين مربوط به جابجايي حرارتي جو را منتشر و ملاحظه كرد كه در محدوده معيني از عوامل معادلات، بدون مدخليت عناصر تصادفي يا ورود اغتشاش خارجي نوعي نوسانات نامنظــم در پاسخ سيستم بروز داده مي شود. وي در ادامه تحقيقات خود با شگفتي به اين نتيجه رسيد كه يك تغيير جزيي در شرايط اوليه معادلات پيش بيني كننده وضع جوي منجر به نوسانات در پاسخ سيستم و تغييرات شديد در نتايج حاصل از آنها مي گردد. لـورنز اين خاصيت را اثر پروانه اي نام نهاد.

اثر پروانه اي در واقع بيانگر رد روابط خطي بين علت و معلول و تاييد غيرخطي بودن روابط در پديده ها و سيستم هاست. به اين معنا كه يك تغيير جزيي در شرايط اوليه مي تواند به نتايج وسيع و پيش بيني نشده در ستاده هاي سيستم منجر گردد و اين سنگ بناي تئوري آشوب است. (جيسون، 1996)در نظريه آشوب يا بي نظمي اعتقاد بر آن است كه در تمامي پديده ها، نقاطي وجود دارند كه تغييري اندك در آنها باعث تغييرات عظيم خواهد شد و در اين رابطه سيستم هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و سازماني، همچون سيستم هاي جوي از اثر پروانه اي برخوردارند و تحليلگران بايد با آگاهي از اين نكته مهم به تحليل و تنظيم مسائل مربوطه بپردازند. (الواني، 1378)خودسازماندهيدر محيط در حال تغيير امروز، سيستم هاي بي نظم در ارتباط با محيطشان هم چون موجودات زنده عمل مي كنند و براي رسيدن به موفقيت همواره بايد خلاق و نوآور باشند. اما هنگـامي كه سيستم به تعادل سازگار نزديك مي شود براي حفظ پويايي نياز به تغييرات اساسي دروني دارد كه اين تغييرات به جاي سازگاري و تطبيق با محيط، سازگاري پويا را موجب مي شود كه نتيجه آن دگرگوني روابط پايدار بين افراد، الگوهاي رفتاري، الگوهاي كار، نگرشها و طرز تلقي ها و فرهنگها است. در چنين شرايطي است كه تغييرات كوچك مي تواند تغييرات عمده اي را در رفتار سيستم ايجاد كند و تحت اين شرايط است كه اثر پروانه اي در كنار سازگاري پويا تبلور مي يابد.دانشمندان معتقدند كه آشفتگي، سازگاريها و انطباقها را در هم مي شكند كه اين امر در ظهور نظم نوين گاهي بسيار ضروري است و باعث خلاقيت مستمر در سايه تخريب خلاق در سيستم مي شود. (استيسي، 1998)مورگان خاصيت خودنظمي در سيستم ها را تابع چهار اصل مي داند. نخست آنكه سيستم بايد توان احساس و درك محيط خود و جذب اطلاعات از آن را دارا باشد. دوم آنكه، سيستم بايد قادر به برقراري ارتباط بين اين اطلاعات و عمليات خود باشد. سوم آنكه، سيستم بايد قدرت آگاهي از انحرافات را داشته باشد و چهارم آنكه، توانايي اجراي عمليات اصلاحي براي رفع مشكلات را دارا باشد. هرگاه اين چهار اصل برقرار شوند رابطه اي بين سيستم و محيط ايجادشده و سيستم خود نظم مي گردد و در مقابل وقايع، نوعي هوشمندي از خود بروز مي دهد. (الواني، 1378)هوشمندي پيش گفته حاصل يادگيري دو حلقه اي در سيستم است. در چنين الگوي يادگيري علاوه بر اصلاح عمليات و تغيير روابط براساس فــرم هاي تعييـن شده، خود نرم ها نيز در يك حلقه ديگر مورد بررسي قرار مي گيرد.

خودمانايي
در تئوري آشوب و معادلات آن نوعي شباهت بين اجزاء و كل قابل تشخيص است. بدين ترتيب كه هر جزيي از سيستم داراي ويژگيهاي كل بوده و مشابه آن است. به اين خاصيت هولوگرافي گفته مي شود. اولين بار هولوگرافي در سال 1948 توسط دنيس گابور مطرح شد. مورگان در كتاب خود تحت عنوان »نگارهاي سازمان« در استعاره سازمان به مثابه مغز ويژگيهاي هولوگرافي را به شرح زير بيان مي كند:

جـزء خاصيت كـل را داشته و مانند آن عمل مي كند؛

سيستم توانايي يادگيري را دارد؛

سيستم داراي توانايي خودسازماندهي است؛

حتي اگر قسمتهايي از سيستم برداشته شود سيستم به راحتي مي تواند به فعاليت خود ادامه دهد.

به عنوان مثال در رابطه با خاصيت هولوگرافي مي توان به آينه اشاره كرد.

ويژگي و خاصيت آينه نمايش تصوير و بازتاب آن است. اين خاصيت در تمام قسمتهاي آن وجود دارد به گونه اي كه هر قطعه آن اين خاصيت كل را مي تواند از خود بروز دهد.

جاذبه هاي عجيب

جاذبه هاي نقطه اي و دوره اي پايه هاي فيزيك نيوتني كلاسيك است كه بيانگر نوعي الگوي منظم و باثبات در حركت پديده ها و روابط آنهاست مانند حركت دادن يك مداد روي كاغذ حول محور خودش با شعاع يكسان كه نتيجه آن شكل دايره است كه اين بيانگر جاذبه نقطه اي است. در جاذبه هاي دوره اي حركت داراي نوسانات و تغيير جهت هاي پيش بيني شده و قابل كنترل است.

در اوائل دهه 1960 ادوارد لورنز در تحقيقات خود جاذبه ديگري را كشف كرد كه توسط ديويد روئل و فلوريس تاكنس »جاذبه عجيب« ناميده شد. برخلاف ساير جاذبه ها، اين جاذبه نه نقطه اي و نه دوره اي بود رفتاري كه سيستم ارائه  مي داد هرگز خودش را تكرار نمي كرد.

اين جاذبه عجيب محصول غيرخطي بودن روابط پديده ها و تعامل پذيري آنهاست.دانشمندان معمولاً تمركز و توجه به روابطي دارند كه در آن حركت يا تغيير يك متغير مستقيماً مربوط به متغير ديگر شود در حالي كه در جاذبه هاي عجيب پويائيهاي غيرخطي غيرهمزمان هستند به گونه اي كه حركت در يك متغير حركتي نامتقارن و ناهمانند در متغير ديگر ايجاد مي كند و لذا رفتار غيرخطي غيرقابل پيش بيني است.

غيــرقـابل پيش بينــي بودن رفتار در جاذبه هاي عجيب تابع دو پديده است اولي مربوط به حساسيت نسبت به شرايط اوليه است كه لورنز آن را اثر پروانه اي ناميد.

طبق نظر هنري پوين كار دومين دليل براي غيرقابل پيش بيني بودن رفتار غيرخطي انرژي جنبشي و نهفته در هرپديده است كه انرژي جنبشي منبع رفتار فعلي سيستم وانرژي نهفته منبع رفتار آينده است. (روس، ماريون 1999)
علي رغم غيرقابل پيش بيني و غيرخطي بودن رفتار، جاذبه هاي عجيب بيانگر الگوهاي منظمي هستند كه از آشفتگيهاي موجود در سيستم و بي نظمي موجود به دست مي آيند. جاذبه هاي عجيب در همه جا وجود دارند همـه آنچه را كه ما در نظر اول بي نظـــم و آشوب گونه مي بينيم در درازمدت و با گذر زمان الگويي منظم و داراي نظم از خود نشان مي دهد. تغييرات شديد، رفتارهاي نامنظم، دگرگونيهاي غيرقابل پيش بيني، حركات بحراني و … همه در ذات خود داراي نظمي نهفته هستند. خلاصه اينكه آشوب گونه بودن رفتارها و حركات پديده هاي مختلف فيزيكي، انساني، اجتماعي و سازمانـي همـه خبر از نظم غايي مي دهند لذا مي توان گفت كه آشوب گونه بودن به معناي تصادفي بودن نيست بلكه بيانگر نظمـي در درون بـي نظمـي هـا و قـاعده اي در درون بي قاعدگي هاي ظاهري است. (الواني، 1378)
مديريت نظريه آشوبسيستم هاي آشوب گونه داراي ويــــژگي هاي هولوگرافي، سازگاري پويا، رفتارهاي غيرخطي و برخوردار از اثر پروانه اي هستند. در چنين سيستم هايي تفكر راهبردي اثربخش مستلزم توجه به پيش بيني ناپذيري پديده ها (يا حداقل پيش بيني پذيري اندك)، رفتارهاي ظاهراً بي نظم، مسائل و فرصتهاي ساختار نيافته، تضادهاي كاركردي، مدل هاي ذهني نو براي موقعيتهاي جديد و تاكيد ويژه بر فرايند يادگيري مستمر و فعاليتهاي تيمي و فرايند محور است. مديران بايد دريابند كه يك سازمان موفق، سازماني برخوردار از نظام بازخورد غيرخطي پويايي است كه در ناحيه مرز آشفتگي عمل مي كند و از طريق خـودسازماندهي كه ويژگي سيستم هاي آشوب گونه است به طور خلاق سازگاري پويايي در عرصـــه هاي كاركردي سازمان و خرده سيستم هاي داخلي و تعاملات بيروني آن برقرار مي كند.
باتوجه به مراتب فوق مديران بايد با نهادينه كردن ابعاد بيشتري از فرهنگ سيستم هاي آشوب گونه در سازمان، آمادگي سازمان را براي خود سازماندهي، خلاقيت و نوآوري، يادگيري مستمر و همه جانبه، فعاليتهاي تيمي فرايند محور، تعامل خلاق با محيط، و شناسايي نقاط حساس و اهرمي و... را فراهم آورند. بدين منظور اقدامات زير به عنوان درس هاي كاربردي نظريه آشوب مي تواند موثر باشد:

! ايجاد پويايي در نگرش هاي مديران: نيروي حركت آفرين نظامهاي واجد بازخور غيرخطي به وسيله تركيبي از نظم وبي نظمي، پايداري و ناپايداري مشخص مي گردد. در سيستم هايي از اين نوع در طول زمان با گذشتن از مرز آشفتگي، ناپايداري و بحران رشد مي يابند و سپس سيستم همزمان در نقــــاط بحراني گزينه هاي خود را تعيين و در نهايت مسيرهاي جديدي را انتخاب و اشكال نويني از نظم را ايجاد مي كنند. با چنين اوصافي چالش اصلي عبارت از ايجاد، گسترش و رشد چارچوبهاي جديد و مناسب تر براي فعاليتهاست تا از طريق اين چارچوبها و چشم اندازهاي جديد بتوان انرژي نهفته سازمانها را شناسايي و فعاليتهاي خلاق را طراحي كرد.

مديران بايد با نگرش نو و پويا، مدل هاي ذهني خود را متناسب با شرايط و ويژگي هاي سيستم هاي آشوب گونه تغيير شكل دهند كه در آن صورت خواهند توانست دنياي فراروي سازمانها را كاملاً با گذشته آن متفاوت سازند و به جاي دنباله روي از اصول قديمي، فعاليتهاي خود را براساس مفروضاتي كه معرف مدل هاي دور از تعادل پايدار و پوياست طراحي و اجرا كنند. زيرا مديران با به كارگيري اين مدل هاي ذهني خلاق و پويا مي توانند توانايي خود را در مواجهه با آينده غيرقابل پيش بيني و پديده هاي داراي روابط غيرخطي ارتقاء بخشند. بنابراين، كميت و كيفيت وسائل و روشهاي كار به تنهايي در شرايط امروزين سازمانها كارساز نيستند بلكه اين مدل هاي ذهني خلاق و پوياي مديران است كه با شكستن مدل هاي مسلط حاكم بر كسب و كار، مديران را قادر خواهد ساخت كه شرايط موفقيت سازمان را فراهم آورند.

! بهره گيري از هوشمندي سازمان: دانش يكي از پيش زمينه هاي ايجاد تغيير فراگير و پويا در سازمان است. سازمانهايي كه تمايل به تبديل شدن به سازمانهاي آشوب گونه را دارند بايد به هوشمندي جمعي كاركنانشان جهت ايجاد يك فرهنگ آگاهانه و مطلوب تكيه كنند؛ فرهنگي كه در آن عدم تجانس و ناهمگوني به رسميت شناخته شده و از اين طريق باايجاد فضاي مناسب جهت عرضه نگرشها، و ايده هاي مختلف، فرايند يادگيري پيچيده و فراگير كه لازمه اداره موثر امور راهبردي است را برانگيخته و تسهيل كنند.

مفهوم هوشمندي جمعي از طريق تسهيم اطلاعات و دانش و برقراري ارتباطات باز و پويا در سازمان، متضمن قدرتمندسازي كاركنان و توسعه ظرفيتهاي آنها جهت انجام امور ساختار نيافته و ارتقا پويائيهاي رفتاري آنان است.
متاسفانه در عصر اطلاعات، هنوز هستند مديراني كه با تفكر سنتي و تونلي اعتقاد دارند كارگران و كارمندان دستهاي سازمان و مديريت مغز سازمان است كه نتيجه آن عدم پيشرفت هوشمندي جمعي سازماني و عدم امكان بهره گيري از مشاركت موثر كاركنان است.

! نقدپذيرسازي فضاي سازمان: تغيير فراگير و پويا به موازات رشد دانش و اطلاعات در سازمان نيازمند خلاقيت ونوآوري مستمر است. اين امر مستلزم فرهنگ سازماني مناسب است كه در آن قوانين، سياستها و مفروضات به صورت مستمر زير سوال رفته و مورد بازبيني و اصلاح مستمر قرار گيرد. (تي تن بوم، 1998)شام پيتر، اقتصاددان معروف معتقد است كه يك سازمان هرگاه بخواهد برتري رقابتي خود را حفظ كند بايد تخريب خلاق را در فعاليتهاي خود به كار گيرد. سازمان بايد از طريق خلاقيت و نــوآوري بــاايجاد برتري هاي جديد، برتري هاي قديمي خود را نابود سازد و اگر چنين نـكند رقيبـــي ديگر اين كار را انجام خواهد داد .(قدمي و نيازمند، 1378)

يافته هاي جديد از جمله ويژگي خود سازماندهي كه در نظامهاي بازخوردي غيرخطي نظم نوينـي را از آشفتگي به وجود مي آورد به ميزان زيــادي به اعتبار نظريه فوق مي افزايد به گونه اي كه مي توان گفت در آشفتگي، خلاقيت فرايند بالقوه و مستمري است كه به طور ناگهاني و خودبخود ايجاد مي گردد در چنين سيستم هايي خلاقيت نه براساس طرح قبلي به وجود مي آيد و نه واكنشي نسبت به تغييرات محيطي است بلكه نتيجه تقابل و تعامل مستمر با ساير نظامها در محيط است يك نظام در اين حالت محيط و آينده خود را خودش مي سازد.

مطالعات ايكو جيرو نوناكو شواهدي ارائه مي دهد كه بر مبناي آن بعضي از مديران سازمانهاي نوين و پويا به منظور دگرگوني در الگوهاي رفتاري و ايجاد خلاقيت ناگهاني عمداً و آگاهانه ناپايداري را در سازمان خود دامن مي زنند كه از آن جمله مي توان به هوندا و كانن اشاره كرد كه مديران آنها جهت خودسازماندهي از آشفتگي و ناپايداري خودساخته استفاده مي كنند. (قدمي و نيازمند، 1378)! فرايندگرايي و كار تيمي: رشد دانش، تسهيم اطلاعات، خلاقيت و نوآوري در گرو فضاي مناسب و تعامل آزاد انديشه ها و تفكرات است كه بهترين خاستگاه آن گروههاي كوچك است. زيرا براي يادگيري نهادي وجود چندنفر با ايده هاي جديد و انديشه هاي خلاق كافي نيست بلكه بايد آنها به تعامل با يكديگر ترغيب شوند.

بنابراين، در شرايط ناپايداري و نظامهاي آشوب گونه بايد فرايند محوري را در سازمانها مورد توجه جدي قرار داد. متاسفانه در بعضي از سازمانها به فرايندها كه قلب فعاليتهاي سازماني هستند توجه جدي نمي شود كه اين امر ناشي از ساختار سنتي اين سازمانهاست كه مبتني بر وظيفه گرايي است.

بااين حال در سازمانهاي نوين فرايند محوري و توجه به فرايندهاي سازماني يك اصل است. در اين سازمانها كه آنها را سازمانهاي فرايند محور مي نامند با تشكيـل تيم هاي مناسب فرايندهاي مختلف سازمان انجام مي شود. در سازمانهاي فرايند محور كاركنان خط مقدم داراي اطلاعات و اختيـــار تصميــم گيري گسترده هستند و از همين كاركنان جهت تشكيل تيم هاي مناسب استفاده مي شود به نحوي كه اين تيم ها در شكل گيري، تغيير و پويايي هاي گروهي به اندازه كافي انعطاف پذير مي باشند. (تي تن بوم، 1998)فرايندگرايي در سازمانها را مي توان يكي از پاسخهاي كاربردي علم مديريت در شرايط آشوب گونه براي سازمانها ناميد در اين شرايط فرايندگرايي بايد در قلب فعاليتهاي سازمان جاي گرفته و همه سيستم ها، ساختار و انديشه و رفتار كاركنان از آن تاثير بپذيرد. پايه كارشناسايي فــرايندهــا در سازمان و سپس تيم سازي جهت انجام فرايندهاي سازمان مي باشد. براي اين كه سازماني فرايندگرا شود لازم است گامهاي اساسي زير را بردارد. (مايكل همر، 1996)- نخست بايد فرايندها را شناسايي كرده و براي آنها نام و عنوان برگزيند مانند فرايند»انجام سفارش« يا ِ ِ»تكامل فراورده« يا »انتخاب بازار« بايد توجه كرد كه در شناسايي فرايندها بايد كارهاي سازمان را به صورت افقي بررسي و از نگرش بالا به پايين خودداري كرد.- گام بعدي شناساندن فرايندها و اهميت آنها به همه ذينفعان سازمان و تشكيل تيم هاي فرايندي جهت انجام فرايندهاست.
- گام سوم جهت فرايند محوري، تعيين معيارهاي ارزيابي است.پــاره اي از ايـن معيـارها را بر پايه خواسته هاي مشتري و پاره اي ديگر را براساس نيازهاي سازمان مي توان انتخاب كرد.- گام چهارم داشتن مديريت فرايندگراست.
عمده فعاليت مديريتي سازمانهاي فرايندگرا اداره و پيشبرد درست و موثر فرايندها در بالاترين توان ممكن، بهره گيري از فرصتها در بهسازي فرايندها و پيگيري در كاربرد فرصتهاست.! ايجاد سازمان يادگيرنده: يادگيري مركز ثقل فعاليتهاي خود سازماندهي است كه ويژگي سيستم هاي آشوب گونه است. به نظر مي رسد مهمتــريـن نقش مـديران در سازمانهاي آشوب گونه بسترسازي و ايجاد زمينه هاي عملي يادگيري مستمر سازماني است.تفكر سيستمي و پويائيهاي انديشه ورزي سيستماتيك مي تواند نقش موثري در فرايند يادگيري فردي و سازماني ايجاد كند. از طريق آموزش تفكر سيستماتيك به افراد و گروهها و به كارگيري شيوه هاي مناسب نهادينه سازي آن، سازمانهاي ما مي توانند اين نوع تفكر را در تصميم گيريها و رفتارهاي كاري كاركنان جاري سازند كه در اين صورت از طريق فرايند قدرتمندسازي و با مشاركت موثر كاركنان پويائيها و پيچيدگيهاي فراروي بهنگام، درك و به نحو مطلوب مديريت و اداره مي شود. وجود فرهنگ انعطاف پذيري، سيستم هاي حساس اطلاعاتي و استفاده از يادگيــري دوحلقه اي مي تواند فراگيري سازمانهاي ما را در شرايط آشوب گونه تسهيل كند.! شناسايي نقاط اهرمي: اثر پروانه اي بيانگر حالتي است كه در آن سيستم به شرايط اوليه حساس بوده و تغيير جزيي در شرايط اوليه به تغييرات وسيعي در نتايج منجر مي گردد مديران بايد با توسعه مهارتهاي ادراكي خويش و احاطه كامل بر محيط و عوامل سازنده آن از يك طرف و شناخت ساختار، فرايندها و قوت و ضعفهاي سازمان، اهرمها و تكيه گاههاي حساس را شناسايي كنند كه در آن صورت بااستفاده از اثر پروانه اي خواهند توانست با تغييري جزيي و صرف هزينه و نيروي اندك در نقاط اهرمي سازمان، ستاده ها را به نحو چشمگيري افزايش دهند.

مطالعه سازمانهاي موفق نشان مي دهد مديران اين قبيل سازمانها به راز و معجزه اثر پروانه اي آشنا بوده و بااستفاده از آن توانسته اند تحول و دگرگوني هاي عظيم و توفيق هاي شگرفي را براي سازمانشان فراهم آورند. (جيسون، 1996)
يكي از مشكلاتي كه شركتهاي دولتي ما از آن رنج مي برند هزينه بالاي سربار در سازمان آنهاست كه در نتيجه آن قيمتهاي تمام شده محصولات آنها توان رقابتي با محصول مشابه را ندارد. مديران ما مي توانند با مطالعه گلوگاهها و نقاط اهرم سازمان اين قبيل هزينـــه هاي زائد را شناسايي و با حذف آن از سيستم خود توان رقابتي محصولات خود را ارتقا بخشند.

! مديريت ثبات و ناپايداري همزمان: اصل خودسازماندهي ممكن است براي برخي اين توهم را به وجود آورد كه باوجود اين مشخصه در سازمانهاي آشوب گونه از اهميت كار مديران كاسته مي شود. در پاسخ بايد گفت نقش مديران در چنين سيستم هاي پيچيده بسيار حياتي تر و مهمتر از گذشته است. زيرا آنها بايد با تكيه بر مدل هاي ذهني خلاق و پويا بين نياز براي نظم و پايداري و الزام براي تغيير و ناپايداري براساس اصل اقتضاء تعادل برقرار كنند. مديران بايد از يك طرف براي ارتقا موقعيت رقابتي و در سايه ايجاد ناپايداري سيستماتيك، خلاقيت و نوآوري را در سازمان نهادينه سازند و از سوي ديگر با برقراري ثبات و نظم، از بي نظمي مطلق و هرج ومرج در سازمان جلوگيري كنند.
مديريت و اداره كارآمد و موثر اين اهداف متناقض كه حقيقتاً اوج تنــاقضــات نظم و بـي نظمي، سادگي و پيچيدگي، قابل پيش بيني بودن و غير قابليت پيش بيني، و ثبات و ناپايداري است نيازمند كياست و تدبير و هوشمندي فوق العاده مديران است. (تي تن بام، 1998)

نتيجه گيري

براساس پارادايم غالب در علوم نيوتني كه اساس تمدن بشري از قرن هفدهم ميلادي را تاكنون تشكيل مي دهد، جهان قابل پيش بيني و روابط علت و معلول ساده، روشن و خطي فرض مي شد كه در نتيجه گسترش و تحولات بنيادين در حوزه هاي معرفتي علوم مفروضات فوق رد شده و پارادايم جديدي براساس پذيرش جايگزيني بي نظمي به جاي نظم، بي يقيني به جاي يقين، پيش بيني ناپذيري به جاي پيش بيني پذيري، پيچيدگي به جاي سادگي، تناقضها و ابهام به جاي وضوح و روشني، و روابط غيـر خطي به جاي روابط خطي شكل مي گيرد كه نظريه آشوب ناشي از اين تحولات بنيادين در مفروضات و دانش بشري است.

جابجايي در مفروضات پارادايم ها و پيدايش و گسترش نظريه آشوب كه از مهمترين ويژگي هاي آن، اثر پروانه اي، سازگاري پويا، هولوگرافي و جاذبه هاي عجيب است موجب شده است كه تغييرات بنيادين در حوزه هاي نظري و عملي علوم از جمله مديريت ايجاد شود. به عنوان مثال براساس ويژگي پروانه اي آشوب، سيستم ها نسبت به شرايط اوليه حساس بوده و تغييــر انــدك در اين شرايط مي تواند به اثرات و تغييرات عظيم در نتايج و كاركردهاي سيستم منجر شود. براين اساس سيستم هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و سازماني و... از اين خاصيــت برخوردارند بـــه گونه اي كه در تمام اين سيستم ها نقاطي وجود دارند كه تغيير اندك و دستكاري آنها موجب تغييرات عظيم مي شود لذا تحليل گران سازماني بايد با آگاهي از اين نكته مهم به تحليل سيستم هاي سازمان به منظور شناسايي اين نقاط استراتژيك بپردازند كه داراي خاصيت اهرمي هستند.

آگاهي و شناخت، تجربه و دانش، خلاقيت و نوآوري مستمر باعث مي شود كه سازمانها با شناسايي نقاط حساس و تكيه گاههاي مناسب سازمان و استفاده از ساير ويژگيهاي آشوب، بتوانند با تغييرات اندك و حركت مناسب موجبات تحول و دگرگونيهاي عظيم را در كاركردها و نتايج متناسب با الزامات محيطي و قابليتهاي داخلي فراهم آورند.
ذكر اين نكته حائز اهميت است كه در رابطه با نظريه آشوب در كشور ما تحقيقات كاربردي خاصي صورت نگرفته است.1
منابع و مآخذ

1 - استيسي. د. رالف؛ مديريت بر ناشناخته ها؛ مترجمان محسن قدمي و مسعود نيازمند، انتشارات مركز آموزش مديريت دولتي، 1378.

2 - چارلز بي. هندي؛ عصر تضاد و تناقض؛ ترجمه محمود طلوع، انتشارات موسسه خدمات فرهنگي رسا، 1375.
3 - مهدي الواني؛ بازتاب جلوه هاي نظريه بي نظمي در مديريت؛ مجله مطالعات مديريت، شماره 36، سال 1378.
4 - سنج. پيتر؛ پنجمين فرمان؛ مترجمان حافظ كمال هدايت و محمد روشن، سازمان مديريت صنعتي؛ 1375.
5 - دراكر. پيتر؛ مديريت آينده؛ عبدالرضا رضايي نژاد، موسسه خدمات فرهنگي رسا، چاپ دوم، 1375.
7- RUSS. MARION; THE EDGE OF ORGANIZATION: CHAOS AND COMPLEXITY THEORIES OF FORMAL SOCIAL SYSTEM, 1999.
8-DARYL R. CONNER; LEADING AT THE EDGE OF CHAOS: HOW TO CREATE THE NIMBLE ORGANIZATION, NEW YORK, JOHN WILEY AND SONS. INC, 1998.

نظريه بهداشتي – انگيزش

بوسيله يك روان شناس بنام فردريك هرزبرگ ارائه شد . او بر اين باور است كه رابطه فرد با كاوش يك رابطه اصلي است و نگرش فرد نسبت به كارش مي تواند موجب موفقيت يا شكست وي گردد . او در پاسخي مناسب براي اين پرسش برآمد كه : آيا مردم از كار و شغل خود چه مي خواهند ؟ پس با گرفتن نظر حدود 4000 كارگر دو پرسش ذيل را آغاز كرد ؟

1- زماني را كه احساس بسيار خوبي درباره شغل خود داشته ايد بيان كنيد .

2- زماني را كه احساس بسيار بدي درباره شغل خود داشته ايد بيان كنيد .

با استفاده از نظر حدود 200 نفر از حسابداران و مهندسان با استفاده از مصاحبه هاي نيمه منظم ، اطلاعاتي را درباره عوامل گوناگوني كه بر روي احساسات كاركنان نسبت به كارشناس اثر مي گذارد جمع آوري نمود. پس از تجزيه و تحليل محتوي پاسخ ها ، او و همكارانش نظريه دو ساختي انگيزاننده – بهداشت رواني را ارائه كردند . آنان با كمال تعجب دريافتند كه دو دسته از عوامل كاملاً متفاوت ، موجب دو نوع احساس درباره كار شده است . براي مثال كسي كه بيان داشته است پرداخت كم موجب عدم رضايت اوست به ضرورت نگفته است كه حقوق زياد موجب رضايت خاطر و انگيزش او خواهد شد . در عوض پاسخ دهندگان علل كاملاً متفاوتي مانند شناسايي و انجام موفقيت كار را موجب رضايت خاطر و انگيزه خود ذكر كردند . به ديگر سخن پاسخ دهندگان چيزهايي را بعنوان منبع عدم رضايت كاري بيان داشتند كه از چيزهايي كه منبع رضايت خاطر ذكر شده بود متفاوت بود .

اين دو نظريه دو ويژگي منحصر بفرد دارد :

1- اين نظريه تاكيد مي كند كه برخي از عوامل شغلي به رضايت خاطر منجر مي شود در حالي كه ساير عوامل مي توانند مانع عدم رضايت باشند و منبع رضايت خاطر نيز نخواهند بود .

2- اين نظريه بيان مي دارد كه رضايت شغلي و عدم رضايت شغلي بر روي يك پيوستار واحد قرار ندارند .

عوامل انگيزشي

                                                                                                

 چالشی بودن کار 

شناسایی

کسب موفقیت

افزایش مسولیت

بهبود و رشد

 ۲-

عوامل بهداشتی

نحوه کار

روابط میان کارکنان

نظارت

خطی مشی

شرایط کاری  

ادامه مطالعات آغازين بوسيله هرزبرگ و همكارانش و برخي از مطالعاتي كه پس از آن صورت پذيرفته است موضوعات اساسي اين نطريه را تاييد مي كند . بطور كلي مطالعاتي كه از همان روش تحقيق استفاده كرده اند اين نظر را تاييد مي كند . در هر صورت برخي اعتبار اين روش را مورد سوال قرار داده اند . مطالعاتي كه از روشهاي ديگر سنجش رضايت و عدم رضايت خاطر استفاده كرده اند به نتايج به دست آمده اثر گذاشته است .

انتقادهاي ديگري كه بر اين نطريه وارد كرده اند عبارت است از :

1- نمونه آغازين مورد مطالعه هرزبرگ كه مركب از حسابداران و مهندسان بوده ، نشان دهنده تمام جمعيت كارگران نيست .

2- اين نظريه تفاوتهاي فردي را در نظر نگرفته است . ( براي مثال دستمزد مجرد از جنسيت ، سن و ساير تفاوتهاي مهم تاثير مشابهي دارد ) .

3- سبكي را كه هرزبرگ به كار برد تنها مناسب ترين روش خاص او است .

هنگامي كه اوضاع بر وفق مراد است افراد آن را به حساب خود مي گذارند و برعكس ، گناه شكستها و ناگاميها را به حساب عوامل و محيط خارجي منظور مي كنند .

4- هرزبرگ فرض خود را بر اين مي گذارد كه بين رضايت شغلي و بازدهي يك رابطه وجود دارد ولي با توجه به روش تحقيقي كه استفاده كرد تنها به موضوع رضايت شغلي توجه نمود و نه به بازدهي .

5- در اين نظريه رضايت شغلي كلي مورد توجه است به بيان ديگر امكان دارد شخصي بخشي از كارش را دوست نداشته باشد ولي به طور كلي به شغلش علاقمند باشد و آنرا بپذيرد .

با توجه به اين انتقادها ممكن است افرادي در سودمندي نظريه دو عاملي ترديد كنند ولي بايد اذعان كرد كه نظريه هرزبرگ شايد حتي سودمند تر از ساير نظريه ها است زيرا :

1- مديران را به انديشه وا مي دارد ، مديران گاهي زيان و ديگر منابع را به طور قابل ملاحظه اي صرف موضوع هايي مي كنند كه عوامل بهداشت رواني به شمار مي آيند مانند پرداختهاي زياد ، رستورانهاي مجلل و لوازم پر زرق و برق .

2- اين نظريه همراه با فن خاصي عوامل ايجاد رضايت بخش در محتوي شغل را كه غناي شغلي گفته مي شود بيان مي دارد .

چهارچوب عرزبرگ با سلسله مراتب نيازهاي مازلو مطابقت دارد . مزلو به نيازها و انگيزه ها اشاره مي كند در حاليكه هرزبرگ ظاهراً از هدفها و محركهايي كه اين نيازها را ارضا مي كنند بحث مي كند .

مثلاً پول و مزايا معمولاً نيازهاي فيزيولوژيكي و تامين را ارضا مي كنند .

روابط متقابل انسان و سرپرستي نيازهاي اجتماعي را ارضا مي كند .

مسئوليت فزاينده نيازهاي سطوح احترام و خوديابي را راضي مي سازند .

به گمان ما نيازهاي فيزيولوژيكي ، تامين اجتماعي و قسمتي از نياز به احترام ، همه از عوامل بهداشت به شمار مي روند .

نيازهاي مربوط به احترام به اين دليل تقسيم شده است كه تفاوتهاي مشخصي ميان انواع آن ، يعني منزلت و شناسايي وجود دارد . منزلت تابع پست و مقامي است كه يك فرد اشغال مي كند يكي ممكن است اين مقام را از طريق پيوندهاي خانوادگي بدست آورده باشد و از اين رو ، اين مقام منعكس كننده كسب موفقيت شخصي يا شناسايي اكتسابي نيست . شناسايي از طريق تبحر و موفقيت شخصي و شايستگي بدست مي آيد در نتيجه منزلت بعنوان يك عامل بهداشتي ، با نيازهاي فيزيولوژيكي ، ايمني و اجتماعي طبقه بندي مي شود در حاليكه شناسايي بعنوان يك انگيزنده با خوديابي در يك طبقه قرار مي گيرد .

این رویکرد به ما می آموزد که به سیستم به عنوان یک کل نگاه کنیم و بر اجزای آن با توجه به نقشی که در کل داردیا با توجه به کل سیستم می نگرد در واقع تاکید اصلی بر یکپارچگی اجزای آن برای رسیدن به هدف نهایی سیستم است.

تعریف سیستم  :  به مجموعه ای است از اجزائ به هم وابسته که به علت وابستگی کلیت جدیدی را احراز کرده و از نظم سازمانی ویژه ای پیروی می نمایندکه در جهت تحقق اهداف معینی که دلیل وجودی آن است فعالیت می کند.

انواع  سیستم     ۱- سیستم باز          ۲- سیستم بسته

ویژگیهای سیستم باز:

۱- جذب انرژی

۲- عملکرد (  فرایند )

۳- خروجی

۴- سیستم به عنوان چرخهای وقایع ( دایره وار)

۵-  آنتروپی:    واژه آنتروپی یعنی اینکه سیستم به طرف مرگ می رود

در واقع اشاره داردبه کهولت و بی نظمی در سیستم بسته چون داده هایی از محیط دریافت نمی کند و در مدت زمان کوتاهی از هم می پاشدولی در یک سیستم باز آنتروپی منفی وجود دارد که می تواند خود را ترمیم کرده و به دلیل وارد کردن انرژی بیشتر با حفظ ساختارش از مرگ خود جلوگیری کند.

۶- ورود اطلاعات

۷- تعادل حالت  ثبات و پویا

۸- تفکیک

۹ هماهنگی و انسجام

۱۰- هم پایانی : یعنی برای حل مشکل یک سیستم راه حلهای مختلف وجود دارد.

جستجوي تخصصي با گوگل، بخش اول

جستجو در سايتهاي دولتي و فناوري

  گوگل به طور پيش فرض تمامي وب را براي يافتن نتايج دلخواه شما جستجو مي كند. البته مي توانيد از عملگر site: براي محدودسازي جستجوي خود به سايت يا حوزه اي خاص بهره گيريد. اما گوگل سايتهايي را مشخص كرده است غالبا توسط كاربران مورد استفاده قرار مي گيرند و مي توانيد بدون نياز به عملگرهاي خاص در آنها جستجو كنيد.

جستجو در سايتهاي دولتي

  گوگل به شما امكان مي دهد تا در سايتهاي دولتي آمريكا جستجو كنيد. بدين منظور بايد به بخش  Google U.S. Government Search واقع در آدرس www.google.com/unclesam مراجعه كنيد. با انجام اين كار گوگل عبارت مورد نظر شما را در تمامي سايتهاي با پسوند .gov انجام مي دهد.

جستجو در سايتهاي فناوري

  گوگل چندين بخش جست و جوي فناوري متداول ايجاد كرده است. مي توانيد از اين جستجوي خاص براي يافتن پشتيباني فني، نرم افزارهاي قابل دريافت و ساير اطلاعات و خدمات كامپيوتري بهره گيريد. اين جست و جوها به شرح زير است:

·                Google Apple Macintosh Search واقع در آدرس :

www.google.com/mac

·                Google BSD Search واقع در آدرس :

www.google.com/bsd

·                Google Linus Search واقع در آدرس :

www.google.com/linux

·                Google Microsoft Search واقع در آدرس :

www.google.com/microsoft.html

مشاهده جديدترين عناوين خبري

Google News   يك سرويس جمع آوري اخبار است كه جديدترين عناوين خبري را جمع كرده و نمايش مي دهد. اين سايت عناوين خبري خود را گروه بندي كرده و در هر بخش صدها گزارش خبري خود را گروه بندي كرده و در هر بخش صدها گزارش خبري قرار داده است. در زير توضيح مربوط به هر خبر، پيوند مربوط به اصل خبر نيز وجود دارد و مي توانيد با كليك روي آن، اصل خبر را مطالعه كنيد و يا با كليك روي پيوند  Related ، خبر مورد نظر را در منابع خبري ديگر مطالعه كنيد. همچنين مي توانيد براي مشاهده اخبار بيشتري در گروه مورد نظر خود، روي پيوند مربوط به هر يك از گروهها از قبيل World ، U.S. ، Business ، Sci/Tech ، Sports ، Entertainment و Health كليك كنيد.

  مي توانيد با كليك روي زبانه News در صفحه آغازين وب سايت گوگل يا با مراجعه به آدرس news.google.com ، به بخش Google News دسترسي يابيد.

  Google News يكي از بهترين منابع خبري online است. اين سايت با جمع آوري اخبار از صدها روزنامه، مجله و وب سايت مختلف، گزارشهاي خبري گسترده اي را در اختيار كاربران قرار مي دهد كه با مراجعه به سايتهاي خبري از قبيل CNN.com اين كار ميسر نيست. در حقيقت ارائه مهمترين عناوين خبري روزنامه هاي سراسر دنيا توسط Google News روي يك صفحه وب كاري ارزشمند است.

  اگر در جستجوي عناوين خبري خاصي هستيد، بهتر است از بخش Advanced News Search  گوگل بهره گيريد. از طريق بخش Google News مي توانيد به Advanced News Search  دسترسي يابيد.

نكته: هنگامي كه عبارت جستجوي خود را براي يافتن موضوعي خاص، شركت و يا خبر مورد نظر خود وارد كرديد، مي توانيد چند نتيجه اول را در مرورگر وب خود نشانه گذاري نمائيد. با انجام اين كار، هر بار كه به اين بخش مراجعه كنيد، نتايج جستجوي شما به روزرساني شده و جديدترين عناوين خبري در زمينه مورد نظر را نمايش مي دهد. حتي مي توانيد يك ميانبر براي بخش علامت گذاري شده در desktop ايجاد كنيد و هر زمان كه خواستيد با دبل كليك روي ان، اخبار مربوطه را به روز رساني كنيد.

  گوگل مي تواند از طريق ارسال نامه الكترونيكي به صندوق پست الكترونيكي افراد، آنها را از اخبار جديد مطلع سازد. براي استفاده از اين سرويس، با مراجعه به آدرس www.google.com/newsalerts بخش Google News Alerts خود را فعال سازيد.

  بدين منظور بايد كلمات كليدي مورد نظر خود را در كادر News Search وارد كرده و سپس مشخص كنيد كه هر چند وقت يك بار مايليد نامه الكترونيكي اخبار جديد را دريافت نمائيد. سپس، آدرس پست الكترونيكي خود را وارد نموده و روي دكمه Create News Alerts كليك كنيد. با انجام اين كار گوگل شما را از اخبار جديد در زمينه دلخواهتان مطلع مي سازد.